B?L?MSEL katedememeye sebep olacakt?r. Örnek olarak bir a??

 

B?L?MSEL ARA?TIRMALARDA ET?K

Bü?ra Boran

We Will Write a Custom Essay Specifically
For You For Only $13.90/page!


order now

ÖZ

 

Bilimsel
ara?t?rmalar akademisyenlere do?ru bilgi verme, güven ve sorumluluk bilinci
standartlar? yükümlülü?ü alt?na sokar. Akademik yay?n yapmak, özgünlük, verilen
bilginin do?rulu?u hakk?nda hesap verilebilirlik, aç?klanabilirlik ve dürüstlük
gerektirir. Verilen bilgi topluma mal olaca??ndan bilimsel ara?t?rmalar etik
ilkeler çerçevesinde olmak zorundad?r. Aksi durumda, toplum yanl??
bilgilendirilebilir, ara?t?rman?n devam? sa?lanamayabilir, bilimsel bir
suistimal söz konusu olabilmektedir. Bu ba?lamda editöre büyük bir sorumluluk
dü?mektedir. Editörün, büyük bir titizlikle, etik ilkeler çerçevesinde ve
ara?t?rmalar?n? do?ru temellere dayan?p, do?ru ara?t?rma ?ekilleriyle yapmas?
gerekmektedir. Editör bilimsel makale yay?nlama a?amalar?nda iken
çal??malar?n?n sonuç göstermesi için yay?n eti?i kurallar?na uymak zorundad?r.

Anahtar
Kelimeler: Bilimsel ara?t?rmalar, etik, etik ilkeler, yay?n eti?i

 

G?R??

Etik
kökü en az 2500 y?l kadar geriye dayanan bir felsefe dal?d?r. Etik sözcü?ü
etimolojik olarak de?erlendirildi?inde Yunanca kökenli olup Ethos-Ethikos
kelimelerinden türemi?tir.Kelime anlam? olarak, ahlak, gelenek-görenek, insan
davran??lar? ve karakteri anlam?na gelir. Etik, do?ruluk-dürüstlük,
do?ru-yanl??, ahlak gibi kavramlar? konu edinir. Etik yasa taraf?ndan
yürütülmez, geçmi?ten bugüne süregelen toplumun ahlak kurallar?na bak??
aç?s?yla ?ekillenmi? töresel bir standartt?r. Yasa taraf?ndan düzenlenen
kurallara nazaran davran?? bak?m?ndan daha yüksek standartlar? kar??lamay?
gerektirir.

“Etik
bir çal??ma faaliyetinde bulunan insanlar?n ahlak ilkelerini,davran??
biçimlerini, görevlerini ve zorunluluklar?n? belirleyen kurallar zinciri olarak
tan?mlanabilir (1).Etik, yasalardan farkl? olarak, ço?unlukla yaz?l? ve kesin
ko?ullar içermez.Zamana,de?i?en ko?ullara,toplumsal gereksinim ve bilimsel
geli?melere ba?l? olarak de?i?imler gösterebilir.Ancak temelindeki “iyilik
etme”, “kötülük etmeme”, “adil davranma” gibi ana belirleyiciler de?i?mez.” (Ruacan,
2005:1)

Bilimsel
ara?t?rmalar sonucu yay?nlanan bilimsel yay?nlar üzerinde son zamanlarda çok
önemli etik sorunlar olu?maya ba?lam?? ve bu durum toplumun dikkatini çekmeye
ba?lam??t?r.  Akademik ya?amda ilerleme
için ara?t?rma ve bilimsel yay?n zorunluluklar?n?n getirilmesi bu yay?nlar?n
do?ruluk düzeylerinin de ara?t?r?lmas? gerekti?i saptanm??t?r. Bilimsel bir
yay?n?n do?ru olup olmad??? sadece metni yay?nlayan? veya okuyucular?n? de?il
tüm toplumu ilgilendirmektedir. Çünkü yanl?? bir bildirinin yay?nlanmas?
bilginin do?ru anla??lamamas?na ve akabinde ileriye yönelik yol katedememeye
sebep olacakt?r. Örnek olarak bir a?? konusunda yap?lan yan?lt?c? bir yay?n?
ele alabiliriz. Böyle bir çal??ma için toplum maddi destek vermektedir. Bu
alanda çal??an bireylerin maa?lar? ve di?er ödemeleri de yine toplum taraf?ndan
sa?lanmaktad?r. A??n?n yanl?? tan?t?lmas? ile bilimsel çevreler yan?lacak ve
sonuçta o a??n?n denendi?i veya uyguland??? birçok ki?i kötü yönde
etkilenecektir.

 

B?L?M
ET??? ?LKELER?

 

1.Gerçe?e
Uygunluk

Gerçe?e
Uygunluk “Veriler, sadece bilimsel yöntemlerle yürütülen gerçek deney ve
gözlemlerden elde edilir. Verilerin de?erlendirilmesinde, yorumlar?n ve
kuramsal sonuçlar?n elde edilmesinde bilimsel yöntemler d???na ç?k?lmaz. Bu
yöntemlerle var?lan sonuçlar sapt?r?lamaz; elde edilmemi? sonuçlar ara?t?rma
sonuçlar? imi? gibi gösterilemez” (TÜBA Bilim Eti?i Komitesi, 2002).

2.
Bilimsel Ara?t?rman?n Zarar Vermemesi

Bilimsel
Ara?t?rman?n Zarar Vermemesi “Ara?t?rman?n deneklere zarar vermemesi,
deneklerin olas? riskler konusunda aç?k ?ekilde bilgilendirilmesi ve deneye
kat?l?m karar?n?n etki ve bask? olmaks?z?n özgürce al?nmas? gerekir. Deneyin
deneklere, deneyi yapanlara, çevreye ve insan sa?l???na zarar vermemesi
elzemdir. Hayvanlar üzerinde yap?lan çal??malarda deney hayvan?n?n gereksiz
yere zarar ve ac? görmemesi gözetilmelidir” (TÜBA Bilim Eti?i Komitesi, 2002).

3.
Sorumluluk ve Haklar

Sorumluluk
ve Haklar “Bilim insanlar? ara?t?rma sonuçlar? ile ilgili olarak toplumu
bilgilendirmek, olas? zararl? uygulamalar konusunda uyarmakla yü- kümlüdürler.
Kendi vicdani kanaatlerine göre zararl? sonuçlara ve onaylamad?klar?
uygulamalara yol açabilecek ara?t?rmalara kat?lmamak bilim insanlar?n?n
hakk?d?r” (TÜBA Bilim Eti?i Komitesi, 2002).

4.
Yazarlar

Yazarlar
“Ara?t?rma sonuçlar? ara?t?rmay? yapanlar?n tümünün isimleriyle yay?nlan?r.
Ara?t?rman?n tasarlanmas?, planlanmas?, yürütülmesi ve yay?na haz?rlanmas?
a?amalar?nda etkin katk?da bulunmam?? ki?ilerin isimleri yazar isimleri aras?na
kat?lamaz” (TÜBA Bilim Eti?i Komitesi, 2002).

 

5.Kaynak
Gösterme ve Al?nt?lar

Kaynak
Gösterme ve Al?nt?lar “Bilimsel yay?nlarda ya da genel kamuoyuna dönük olarak
yay?nlanan her türlü makale, derleme, kitap ve benzeri yay?nlarda daha önce
yay?nlanm?? veya yay?nlanmam?? bir çal??madan yararlan?l?rken, o çal??ma
bilimsel yay?n kurallar?na uygun biçimde kaynak olarak gösterilmelidir.
Evrensel olarak tan?nan bilim kuramlar?, matematik teoremleri ve ispatlar? gibi
önermeler d???nda, hiçbir yap?t tümüyle ya da bir bölümü ile izin al?nmadan ve
as?l kaynak gösterilmeden çeviri veya özgün ?ekliyle yay?nlanamaz” (TÜBA Bilim
Eti?i Komitesi, 2002).

6.
Bilim ?nsan? ve Akademik Etkinliklerde Etik

 Bilim ?nsan? ve Akademik Etkinliklerde Etik
“Bilim insan?, akademik ya?am?n?n bütün evrelerinde ve ö?retim, yönetim ve
akademik de?erlendirmelere ili?kin gö- revlerde bilimsel liyakati temel ölçüt
olarak kabul eder, etik kurallar?n?n d???na ç?kmaz ve bu kurallar?n d???na
ç?k?lmas?na göz yummaz. E?itimin eksik verilmesi, kopyac?l?k, akademik ilerleme
ve ödül jürilerinde bilimsel liyakat ölçütlerinin d???na ç?kmak, ki?ileri
kay?rmak ve benzeri davran??lar kabul edilemez” (TÜBA Bilim Eti?i Komitesi,
2002).

 

B?L?MSEL
YAYINLARDA ET?K DI?I DAVRANI?LAR

1.?ntihal
(Çal?nt?)

Kaynak
göstermeden ba?kas?na ait yaz?lar? ki?inin kendisine aitmi? gibi göstermesine
“?ntihal” denir. Ba?kas?na ait bir sözü kendisininmi? gibi bilimsel etik
kurallar?na uymadan yani kaynak göstermeden yay?nlamak da denebilir. ?ekil
ko?ulu al?nt? yapmada en önemli kurald?r. E?er yazar al?nt?y? kurallar?na göre
belirtmezse yine çal?nt? bilgi kullanm?? say?l?r. O nedenle kurallara uygun
olarak al?nt?y? metin içinde ve sonunda belirtmelidir.

2.Sahtecilik/Uydurma

Gerekli
ve yeterli ara?t?rmalar yap?lmadan ve hatta yap?lm?? gibi gösterilen çal??malar
yapmak sahtecili?e girer. Görüntü itibar? ile yap?lan çal??ma uygun gibi
gözükse de içerik olarak bak?ld???nda yeterli olmayan bu çal??malara bilimsel
destek verildi?i görülebilmekte ve toplumu yan?ltabilmektedir.

3.
Yan?ltmac?l?k

Bilimsel
ara?t?rma sonuçlar?n? bilerek de?i?tirmek, herhangi bir veri de?i?ikli?i
yapmakt?r. Ara?t?rma hipotezine uymayan sonuçlar? atlamakt?r. Kullan?lmam??
yöntemleri veya cihazlar? kullanm?l gibi göstermektir.

4.
Yay?n Tekrar?

Çoklu
yay?n yap?p ayn? yay?n? birden fazla yerde yay?nlamakt?r. Bir makalenin
yazar?ndan izin almadan ilk yay?n?n?n birden fazla yerde yay?nlanmas? etik
de?ildir. E?er çal??ma devam ediyorsa, ilk yay?n ön rapor ?eklinde ise
ara?t?rman?n kesin sonuçlar?n? içeren ba?ka bir yay?n yap?labilir.

5.
Yazar Hakk?

Ülkemizde
s?kça görülen bir etik ihlalidir. Bilimsel çal??mada katk?s? olmayan ki?ilerin
çal??may? yapanlar aras?nda gösterilmesi sorunudur. Yay?nlarda yazarl?k hakk?
gözetilmelidir. Yazarl?k hakk? çal??man?n tüm a?amalar?nda görev ve sorumluluk
almakt?r.

 

B?L?MSEL
YANILTMAYA FARKLI YAKLA?IMLAR

 “Kansu & Ruacan (2002)’a göre “bilimsel
yan?ltma” üç grupta toplanabilir:

(1) Bilimsel korsanl?k: Ba?ka
ara?t?r?c?lar?n verilerini kendi izni olmadan almak ve çal??man?n herhangi bir
bölümüne yerle?tirmek

(2) Bilimsel A??rma: Ba?kalar?n?n
fikir, yaz? ve çal??malar?n? alarak, (a??rma) ald??? ki?ilere gereken ?ekilde at?f
yapmadan kendisininki gibi göstermek, söylemek veya yay?mlamak.

(3) Uydurma, Yalan Yazma, Yoktan Var Etme: Verilerin
“sapt?r?lmas?” veya varolmayan bilgilerin/verilerin “yoktan varedilmesi”  (Kansu, Ruacan,2002)

 

“Bilimsel
yan?ltman?n genelde 2 biçimi oldu?u bilinmektedir. “Özensiz ara?t?rma” veya
“disiplinsiz ara?t?rma” ad? verilen ?eklinde asl?nda kötü niyetli olmayan ancak
bilimsel metodolojiye uymayarak yanl?? sonuçlara ula?an ara?t?rmac?lar
tan?mlanmaktad?r.Bilerek yap?lan yan?lt?c? yay?nlar için ise “bilimsel
sahtekarl?k”,”bilimsel yalanc?l?k”,”bilimsel sapt?rma” gibi ba?l?klar
kullan?lmaktad?r.Ancak her iki durumda da bilim çevreleri ve toplumun
yan?ltmakta ve zarar görmektedir.” (Ruacan, 2005:1)

 

Ülman (2006)’a
göre “bilimsel yan?ltma” akademik ara?t?rmada, bilimsel ve etik davran?? kurallar?n?n
çi?nenmesi anlam?na gelir ve özellikle çal??man?n yay?nlanmas? a?amas?nda
kendini gösterir. Belli ba?l? türleri, bilgi ve verilerin uydurulmas?
“fabrication”, çarp?t?lmas? veya düzmece-yalan bilgiler verilmesi “falsification”,
ve ba?kalar?ndan a??r?lmas?- intihal “plagiarism” olarak s?n?fland?r?l?r.
(Erdem, 2012:30)

 

ET?K OLMAYAN DAVRANI? ÖRNEKLER?

a. Üniversite Kaynaklar?n?n Kullan?m?:  Bir üniversite çal??an?n?n üniversiteye
ait kaynaklar? kendisi için kullanmas?.

b. Kurallara Uymama: Üniversiteye ait etik
de?erlerin üniversite temsilcileri taraf?ndan uyulmamas?.

c. Mahremiyeti Olan Bilgilerin Aç?klanmas?: Üniversite
çal??an?n?n bir ara?t?rma yada çal??ma esnas?nda edindi?i gizli bilgileri aç??a
ç?karmas?.

d. Hediyelerin veya ?kramlar?n Kabulü: Üniversite
temsilcisinin i? yapaca?? kurumdan hediye kabul etmesi etik olmayan
davran??lardand?r.

e. Hediye veya ?kram Sunmak: Üniversitenin i? yapaca?? kuruma
hediye/ikram sunmas? da yine etik olmayan davran??lardand?r.

f. Üniversite ile Rekabet: Bir üniversite
temsilcisinin, do?rudan veya önemli bir paya sahip oldu?u firma ya da üyesi
oldu?u bir kurulu? kanal?yla, üniversite ile do?rudan rekabet yaratacak
?ekilde, bir ücret kar??l???nda herhangi bir giri?imde bulunmas?. Burada,
üniversite yönetiminin bilgisi ve yaz?l? izni oldu?u durumlar hariçtir.

g. Tedarikçilere Mal Sat??? veya Kiralanmas?: Bir
üniversite temsilcisinin veya bakmakla yükümlü oldu?u bir aile ferdinin;
do?rudan üniversiteye veya üniversiteyle i? yapan ya da yapmak isteyen herhangi
bir ki?i, firma veya kurulu?a herhangi bir mal? satmas? ya da kiralamas?.
Burada, üniversite yönetiminin bilgisi ve yaz?l? izni oldu?u durumlar hariçtir.

h.Tedarikçiler Taraf?ndan ?stihdam: Bir üniversite
temsilcisinin, üniversiteyle i? yapan ya da yapmak isteyen herhangi bir ki?i,
firma veya kurulu? için herhangi bir ?ekilde ve s?fatla çal??mas? ya da dan??manl?k
yapmas?. Burada, üniversite yönetiminin bilgisi ve yaz?l? izni oldu?u durumlar
hariçtir.isi olmadan aç?klamas?. (Gerçek ve di?erleri, 2011:87)

 

 

B?L?MSEL
YAYIN ET??? KURALLARINA UYMA

 

Bilimin
gerçek anlamda yap?labilmesi için bilim eti?ine ve bilimsel ara?t?rmalarda
yay?n eti?ine uygun olarak yap?lmas? gerekir. Akademisyenler bildiri
yay?nlarken ancak etik ilkelerine uyarak bilimsel sorumlulu?unu yerine getirmi?
olurlar. Bu durumda diyebiliriz ki etik olmadan bilim olmaz, bilim olmadan etik
olmaz. Bilimsel bir yay?nda yazar?n etik de?erlere uymas? zorunludur
diyebiliriz.

Bilimsel
bir yay?nda kural d???l?klar?n önlenmesi için akademik hayat?n ba?lang?c?nda
bilim eti?i e?itimi verilmesi çok önemlidir. Bilim eti?i kurallar?n? bilmeyen
birey akademik anlamda ba?ar? sa?layamayacakt?r. Kural d??? bir makale yazan
bireyin çal??mas? kabul görmeyip red cevab? alacak, akademik hayata devam
edemeyecek hatta ceza bile alabilecektir.

Bu
nedenledir ki ancak yazarlar bilimsel ara?t?rma etik kurallar?na uyarak sa?l?kl?
ve hakk?yla bir çal??may? sürdürebilir, ba?ar? sa?layabilir.

Bilimsel
Yay?n Eti?inden Sorumlu Ki?iler:

Ara?t?rmac?lar

Editörler

Yay?n
kurullar?

Dan??manlar

Destekleyen
kurumlar

Bilim
politikalar?n? belirleyenler

 

 

SONUÇ

Bilimsel ara?t?rmalarda ara?t?rmay? yapacak olan
yazar, çal??mas?nda vermi? oldu?u bilgilerin do?rulu?undan emin olup,
yararland??? kaynaklar? al?nt? yapma kurallar?n? gözard? etmeden, yararland???
makale yazar?n?n hakk?na girmeden yani çal?nt? yapmadan, dürüstlükten
ayr?lmadan do?ru bilgi verme bilinci ile hareket etmelidir. Ara?t?rma boyunca
alaca?? bilimsel deste?e kar??n, insanlara do?ru bilgi güvenini vermeli,
kendisini ve çal??mas?n? tehlikeye sokacak ayk?r? bir davran??ta
bulunmamal?d?r. Özetle diyebiliriz ki bilim topluma hizmettir ve bilim bir
topluma ileriye do?ru ad?m att?racak bir de?erdir. Bilim etikle de bir
bütündür, etik de?erlerden ayr? yap?lm?? çal??malar ba?ar? sa?layamayacak
ileriye götürmeyecektir. Bu sebeple bilim etikten ayr? dü?ünülemez, bilimsel
ara?t?rma yapan ki?i ve kurumlarca etik ilkeleri vazgeçilmez olmal?d?r.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

REFERANSLAR

 

·        
Ali R?za Erdem, “Bilim ?nsan? Yeti?tirmede
Etik E?itimi”, Yüksekö?retim ve Bilim Dergisi, 2012, http://higheredu-sci.beun.edu.tr/pdf/pdf_HIG_1553.pdf  (31.12.2017), s.30.

·        
Hasan Gerçek ve Di?erleri, “Yüksekö?retim
Kurumlar?nda Etik ?lkeler, Sorumluluklar ve Davran?? Kurallar?”, Yüksekö?retim
ve Bilim Dergisi, 2011,  http://oaji.net/articles/2014/593-1396353485.pdf
(31.12.2017), s.87.

·        
?evket Ruacan, “Bilimsel Ara?t?rma ve
Yay?nlarda Etik ?lkeler”, Hacettepe Üniversitesi, Onkoloji Enstitüsü, 2005, http://uvt.ulakbim.gov.tr/tip/sempozyum1/sruacan2.pdf
(31.12.2017), s.1.

·        
TÜBA Bilim Eti?i Komitesi, Bilimsel Ara?t?rmada Etik ve Sorunlar,
 TÜBA Yay?nlar?, No.1, Türkiye Bilimler
Akademisi, Tübitak Matbaas?, Ankara, 2002, s.70.