1.           KAPAS?TETANIMI VE ÖLÇME ÖLÇÜTLER? ??letmeler, her zaman  hem stratejik misyonlar?yla tutarl? bir?ekilde, hem de mevcut ve gelecekteki talebi zaman ve miktar aç?s?ndankar??lamak için yeterli kapasiteye ihtiyaç duyar. ??letmenin üretim becerisineKapasite denir. Bir i?letmede belli bir dönemde ula??labilecek ç?kt? miktar? veya belli bir dönemde kullan?lan üretim faktörleri ?eklinde tan?mlanabilir.Kapasiteüretim i?lemler yönetimine ili?kin birçok karar üzerinde k?s?t olu?turmaktad?r.

(ÜRETEN,1999, s.287)??letmeler gün içerisinde 8, 16 veya 24 saatçal??maktad?rlar. Gün içerisinde belli bir  üretim seviyesine ula??labilmek için, günde 8saat çal??an bir i?letmenin, günde 24 saat çal??an bir i?letmeden üç kat dahabüyük olmas? gereklidir. Ayn? ?ekilde, tesisler üretim faaliyetleri haftada 5,6 veya 7 gün sürdürebilirler.

Çal???lan lar?n saat say?s? artt?kça, belli birüretim seviyesine ula?mak için gerekli makine araç-gereç say?s? dü?er. Bununyan?s?ra, küçük bir tesisin yo?un bir ?ekilde kullan?lmas?yla birim ba??nadü?en genel gider pay?  azal?r. 1.1.     KAPAS?TETANIMI VE ÖNEM? Bugün i?letmecilikte üzerinde durulan önemlikonulardan biride  1920’lerden sonrakullan?lmaya ba?lanan “Kapasite” konusudur. Üretim planlamac?lar?n?n  görü?lerine göre “kapasite” kavram?ndan,üretilecek yap?n?n nicelik, teslim zaman? ile kazanç ya da sosyal gereksinmeninkar??lanmas?ndaki düzeyi anla??lmaktad?r .

( DEM?R, 5. Bask?, s.104) Ayr?ca Kapasiteni bir üretim oran? veya belirli birzaman içindeki üretim miktar? olarak da tan?mlaya biliriz.( KOBU,8.Bask?,s.222) Bu tan?mlamalar basit ve k?sa olmas?na ra?men uygulamada pek çok sorunlarla kar??la??rlar.

Best services for writing your paper according to Trustpilot

Premium Partner
From $18.00 per page
4,8 / 5
4,80
Writers Experience
4,80
Delivery
4,90
Support
4,70
Price
Recommended Service
From $13.90 per page
4,6 / 5
4,70
Writers Experience
4,70
Delivery
4,60
Support
4,60
Price
From $20.00 per page
4,5 / 5
4,80
Writers Experience
4,50
Delivery
4,40
Support
4,10
Price
* All Partners were chosen among 50+ writing services by our Customer Satisfaction Team

Sistemin fiili üretimininmaksimum üretimine oran? söz konusu oldu?u zaman , kapasitenin üretim oran?olarak ölçülmesi gerekir.Maksimum üretim fiziksel yap? ile ilgilidir vebuyüzden kolay belirlenebilir. Fakat fiili üretim çe?itli faktörlerin etkisialt?nda de?i?ir ve etkin kay?t sistemlerinin modern yöntemlerle analizisonucunda bu de?i?ikli?in özellikleri ortaya ç?kar?labilir.Üretim sisteminin pazara tepki h?z?n? kapasite belirler.

Ayn?zamanda  maliyet yap?s?n?, kaynaklar?nverimlili?ini, teknoloji düzeyini, stok politikalar?n?, insan gücüihtiyaçlar?n? ve mü?teriye verilecek hizmet düzeyinide Kapasite belirler. A??r? kapasite ya da dü?ükbelirlenmi? kapasite düzeyleri bir tak?m sorunlara neden olacakt?r. Minimum belirlenmi?kapasite, tesislerin kullan?m oran?n?n yüksek tutulmas?n? sa?layacakt?r veyat?r?m üzerinden getiriyi yükseltecektir. Ancak, bu kapasite düzeyi, bellidönemlerde talebin kar??lanamamas?na neden olacakt?r.Bu zaman mü?teri memnuniyetsizli?iolacak, mü?terilerin bir k?sm? kaybedilecek, pazar pay? küçülecek, i?letmeninrekabet gücü ise dü?ecektir. Ç?kt? hacmini artt?rma çabas? sonucunda yetersizkapasitenin kaliteyi olumsuz yönde etkilemesi de söz konusu olabilecektir.Genellikle pratikte üretim programlama faaliyetini kapasiteile birbirinden ayr?lmazlar. Üretim programlamas? a?amas?nda yap?lan hatalarbir kapasite problemi olarak alg?lanmaktad?r.

Sürekli programlamada güçlükleriyaratan sebep yetersiz kapasitedir. Ancak gerçekte, kapasite genel olaraküretken kaynaklar?n ele geçirilmesiyle ilgili faaliyetlerdir. Bunlar?nkullan?m?n?n zamanlanmas?yla ilgili faaliyetler ise  üretim programlamas? alan?na aitdir.

 (MERED?TH,4.Bask?,NewYork, 1992,s.180) Büyük yat?r?mlar gerektiren kapasite kararlar?,kullan?lacak teknolojiye ait stratejik karalarla yak?ndan ilgilidir. Yat?r?m üzerindenelde edilecek yararlar i?letmelerde önemli bir kriterdir. Bu yüzden, kapasiteplanlama kararlar?n?n yol açt??? maliyetler ve sa?layaca?? yaralar titiz bir?ekilde de?erlendirilmelidir.??letme yöneticilerinin kapasite kavram?yla yak?ndanilgilenmesinin bir çok nedeni vard?r. Öncelikle, mevcut ve gelecekteki talebikar??lamak için kapasite planlamas?na ihtiyaç duyarlar.

?lave olarak, tesisdekimakinelerin bak?m maliyetleri ve i? ak??? da üretim kapasitesiyle yak?ndanilgilendirir. Üretim verimlili?ini etkileyen faktörlerden biride bu durumdur.Son olarak, önceden belirlenen üretim kapasitesi karl? bir yat?r?m yapabilmekiçin büyük önem ta??r. ??letme yöneticileri rasyonel bir yat?r?mgerçekle?tirebilmek, yat?r?m maliyetleriyle yat?r?m gelirlerini dengeleyebilmekiçin kapasite seçimini dikkatli bir ?ekilde yapmal?d?rlar.

Kapasite planlama mevcut kapasite düzeyinin belirlenmesüreci olup, ?u sorular? ele al?r. Bunlar: 1.     Netür kapasiteye gereksinim var ?2.

     Nemiktarda gereksinim var ?3.     Nezaman gereksinim var ? ?ster yenikurulacak i?letmelerde istersede faaliyet halinde olan i?letmelerde kapasiteile ilgili kararlar verilecektir. Yani ya kapasite planlamas? yada kapasite de?i?ikliyineba? vurulur.

Kapasite planlama karar?n?n verilirken dikkate al?nacak hususlarbunlard?r : ·        Mevcutkapasitelerin de?erlendirilmesi·        Gelecektekikapasite düzeyinin tahmin edilmesi·        Kapasiteyietkileyecek faktörlerin belirlenmesi·        Kapasitealternatiflerinin finansal, ekonomik ve teknolojik yönden de?erlendirilmesi vekar??la?t?r?lmas?·        ??letmeamaçlar?na uygun olan kapasitenin seçimi Üretim kapasitesine anlam kazand?ran faktörlerbunlard?r:·        ??letmeninüretim faaliyetlerinde kulland??? üretim faktörleri ·        Bufaktörlerin kullan?lmas? sonucu elde edilen ürün ·        Bütünbu üretim çabalar?n?n ve faaliyetlerinin belirli bir zaman dilimi içerisindemeydana getirilmesi. Bunagöre kapasite , i?letmenin, belirli bir süre içerisinde üretim faktörlerinirasyonel bir biçimde kullanarak meydana getirece?i üretim miktar?d?r.( TATAR,Adana, 1976, s.143)1.2.    KAPAS?TEÖLÇME KR?TERLER? VE B?R?MLER? Baz? i?letmelerde kapasite planlamas? basit bir ölçmei?lemi ile yap?lmaktad?r. Örne?in; demir- çelik fabrikalar?nda ölçüt bir y?ldaüretilen çelik miktar? ton olarak, otomobil fabrikalar?nda bir y?lda üretilenotomobil say?s? kapasite ölçüsü olarak ele al?n?r.

Ancak bunun yan? s?ra baz? i?letmelerde kapasite planlamas? karma??k bir yap?yasahiptir. Yani çok say?da üretim hatt?na sahip olan ve üretim hatt?nda çe?itliyar? mamul ve mamuller üretilen i?letmelerde kapasite kavram? bir durumgöstermektedir.Kapasite ölçümü yap?l?rken i?in zor k?sm? miktar vezaman faktörlerini belirlemektir. Bir tür mal üreten tesiste böyle bir problemyoktur. Fakat çok çe?it mamul, yar? mamul üreten bir fabrikada ister malzeme, istersede i?lem süresi ve i?çilik bak?m?ndan ortak bir ölçüt bulmak çok zordur. Buzaman kapasite planlamas?  hesaplanmas?n?nbir çok alternatifleri vard?r. Bu alternatifleri her biri için kapasite hesab?farkl? sonuçlar verir.

Bunun aksine ya tek yada birkaç ba?da??k mamul üretentesislerde ise kapasite ölçümü belli bir dönemde üretilen ç?kt? miktar? ?eklindeele al?nr.?? görenlerin geç kalmas?, malzeme ak???ndakiaksakl?klar, bak?m ve onar?m gibi nedenlerle kay?p zamanlar kapasite ölçümündegüçlük yaratmaktad?r. Kapasite planlamas?, bütün bu belirsizlikler vede?i?kenler göz önüne al?narak yap?lmas? gerekir.( TEK?N, 3. Bask?, 1996,s.186) Üretime geçen bir fabrikada kapasite ölçülmesi, büyükönem ta??maktad?r. Bu önem üretim plan ve programlar?n?n haz?rlanmas? aç?s?ndan kendini belirtmektedir. ?stnilen miktarda ürünün istenilen zamandaüretilmesini sa?layacak programlaman?n duyarl?l??? kapasite de?erleriningerçe?e uygun olmas?yla sa?lana bilir.

??letmelerin  üretim kapasitesinde makine ve techizat kadarönem ta??yan husus insan gücü oldu?unuda unutmamak gerek. ?nsan gücü  kapasite ayarlanmas? vede?i?kenlik aç?s?ndan daha karma??k yap?ya sahiptir ve yönetim konusunda ciddisorunlar  do?urabilmektedir.  2.

  KAPAS?TETÜRLER?  ??letmelerde kapasite planlamas? zaman? kar??la??lanzorluklar, bu konuyla ilgili de?i?ik yakla??mlar?n mevcutlu?ufarkl? kapasite türleri ortaya ç?karm??t?r. Bu kapasite türlerinden en fazla ve yayg?nolarak kullan?lanlar?, teorik kapasite, pratik kapasite, fiili kapasite,maksimum kapasite, optimum kapasite, minimum kapasite, normal kapasite ve tamkapasitedir. Ancak bunun yan? s?ra uygulamada yayg?n olarak kullan?lmamaklabirlikte ba?ka kapasite çe?itleri de bulunmaktad?r. Bunlar; ekonomik kapasite,teknik kapasite, i? kapasitesi, mamül kapasitesi, makine kapasitesi, as?lkapasite, yan kapasite, ikame kapasitesi, toplam kapasite, dönem kapasitesi,at?l kapasite, yedek kapasite ve zorlanm?? kapasite gibi kavramlard?r.( ?AH?N, Anadolu Üniversitesi. Yay?nlar?, Eski?ehir,1987, s.

152) Kapasite çe?itleri ile ilgiliaç?klamalar?m?zda yayg?n olarak kullan?lan Teorik(Maksimum) Kapasite, Pratik(Etkin)Kapasite, Fiili Kapasite, Optimum Kapasite, At?l(Bo? ) Kapasite ve Çal??maDerecesi yer alacakt?r.  2.1. TEOR?K KAPAS?TE Yetenekli i? gücü kullan?lmas?yla makine, üretim araçlar?n?n hiç bir duraklama olmaks?z?n  çal??mas? sonucu  elde edilecek maksimum üretim miktar?na  Teorik kapasite ve ya Maksimum kapasitedenir. Birba?ka deyi?le, Teorik kapasiteideal üretim ko?ullar?nda elde edilecek maksimum üretim miktarini ifade edr. Bu üretim hacminde duraklamalar ve ar?zalariçin pay ayr?lmam??t?r.

Örne?in ; bir tu?la fabrikas?n?n y?ll?k teorikkapasitesinin 3.000.000 adet/ y?l tu?la olmas? durumunda, bu fabrikan?nyeti?mi? i? gücüyle bir y?l boyunca hiç durmadan ve hiçbir ar?za yapmadançal??arak 3.000.000 adet tu?la üretebilece?i anla??lmaktad?r.   2.

2. PRAT?K KAPAS?TE Gerçek üretim ortam?nda makinelerin di?er üretimaraçlar?n?n ve çal??anlar?n duraklamaks?z?n çal??malar? mümkün de?ildir. Üretimde, koruyucu bak?m, makine haz?rl?kiçin zaman harcanmas? gerekebilir, i? görenlerle makineler aras?nda tam dengesa?lanamayabilir, beklenmedik makine ar?zalar? ola bilir, üretim hatalar?olu?abilir, çal??anlar?n devams?zl???, elektrik kesintileri, malzemeyetersizli?i gibi durumlarla kar??la??labilir ve bütün bu nedenlerden ötürüüretim genellikle, pratik kapasite kapsam?nda gerçekle?ir.Teorik kapasitede çe?itli nedenlerdendolay? yaranan duraklama zamankar? ç?k?larak bulunan kapasite, bir tesisin,çe?itli s?n?rlamalar çerçevesinde ula?abilece?i ç?kt? düzeyidir ve pratik kapasite ya da etkin kapasite olarakadland?r?l?r.

Pratik kapasite  normaldüzeyde üretim miktar?n? belirtdi?i için normal kapasite olarakda  ifade edilmektedir ( TATAR, Gazi Büro, 1992,s.122) Tesis geni?letilmeden, de?i?tirilmedenveya  i?gücü büyüklü?ü artt?r?lmadan teorik kapasitenin geni?letilmesindenbahsedilemez. Pratik kapasitenin teorik kapasitenin alt?nda kalmas?na nedenolan faktörlerden baz?lar? yönetimin denetimi alt?ndad?r ve yönetilebilir .Örne?in, pratik kapasite rakamlar?n? artt?rmak için : 1.      ?? yöntemlerinde de?i?iklikleryapilarak makine haz?rl?k süreleri dü?ürülebilir. 2.      Makine al?n?rken daha az bak?msüresi gerektiren makineler al?na bilir. 3.

      ?? görenlerin motivasyas?n?art?rarak onlardan kaynaklanan sorunlar?n kar??s? al?na b?l?r. 4.      Süreçte iyile?tirmeleryap?labilir. 5.

      Daha kaliteli malzemekullan?labilir. 6.      Malzemenin zaman?nda i?letmeyegelmesi için önlemler al?nabilir 7.      Koruyucu bak?m faaliyetleri zamanlamas?daha do?ru yapilabilir. Böylelikle, do?ru kararlar al?narak,do?ru yöntemler kullan?larak pratik kapasitenin artt?r?l?p,  teorik kapasiteye yakla?t?r?lmas? mümkündür.Örne?in 3.000.

000  adet / y?l  tu?la üreten fabrikan?n pratik kapasitesi 2.300.000.adet / y?l olarak gerçekle?ebilir. 2.

3. F??L? KAPAS?TE Pratik kapasite hiçde i?letmenin her zamanüretebilece?i ürün miktar?n? göstermektedir.  Belirli bir sürede,  yeterli  talep olmas? durumunda  i?letmelerin elde etti?i üretim miktar?n?nsatilabilir k?sm?na Fiili kapasite denir. ( TEK?N, 3. Bask?, Ar? Ofset, 1996 s. 188 )  Ba?kabir deyi?le ula??labilecek gerçek ç?kt? düzeyinin ula??lan k?sm? fiili kapasitedir. Talep düzeyinden as?l?olarak fiili kapasite pratik kapasitenin alt?nda olabilece?i gibi, pratikkapasitenin üzerinede ç?ka bilir.

Talepdeki dü?ü?ler, üretimdeki aksamalarfiili kapasite rakamlar?n? olumsuz, talebin mevsimlik dalgalanmalar? ile ba?l?olmas?  sonucu meydana gelen talep art???ise olumlu etkileyecektir. 2.4. ÇALI?MA DERECES? Çal??ma derecesi pratik kapasiteninkullan?lan k?sm?n? ifade eder.. Pratik kapasite ile fiili kapasite aras?ndakiorana çal??ma derecesini .

Çal??ma deresi formülle :Çal??ma derecesi = Fiili Kapasite /Pratik Kapasite ??letmenin kapasite kullan?m oran?n?nbir ölçüsü çal??ma derecesidir. Tesisin kullan?lmayan at?l bir kapasiteninbulunmamas? halinde yani tam kapasiteyle üretim yapmas? durumunda çal??maderecesi 1′ e e?it olacakt?r. Bu de?erin 1′ in alt?nda olmas?, i?letmede at?lkapasite bulundu?una, nadiren de olsa, çal??ma derecesinin 1′ i a?mas? belirlibir dönemde fiili kapasitenin pratik kapasitenin üzerine ç?kmas? anlam?na gelir. 2.5.

ATIL KAPAS?TE Pratik kapasitenin ve teorik kapasiteninkullan?lmayan k?sm?na  at?l kapasite denir.??letmenin belirli bir dönemde üretdikleri  üretim miktar? normal kapasitenin alt?nda ola bilir.Bu zaman aradaki fark at?l kapasiteni ifade etmektedir.

Bu durumun dezavantajlar?bunlard?r:·        Maliyetleri yükseltir·        Fazla stok bulundurulmas?n? gerektirebilir·        At?l kapasiteden kurtulmak için daha az karl? ürünlerin üretimineyönelebilir. ·        Talebi harekete geçirmek üzere fiyatlar? dü?ürmesi de söz konusu olabilir.(??M?EK, Nobel Yay?nlar?, Ankara 1998, s.97)  2.6.

OPT?MAL KAPAS?TE Optimal kapasite dedi?imizde, i?letmeyeminimum ortalama birim maliyetle çal??ma olana?? yaratan y?ll?k üretim hacmi anla??lmatad?r.A?a??daki  örnekde belli bir i?letme içinoptimal kapasite düzeyi göre biliriz. Ele ald???m?z bu örnekde üretime ba?layanbir i?letmenin,üretim hacmi yükseldikce birim maliyeti dü?mekte oldu?unu görmekteyiz. Sabit maliyetlerin,makine haz?rl?kmaliyyetlerin  giderek daha fazla ürüne da??t?lmas? vesa?lanan di?er tasarruflardan kaynaklanarak maliyetlerde dü?ü? olmaktad?r. Bu durum  üretim hacmi  yükseldikçe belli bir noktaya kadar devam ederve bu tasarruflar  ölçek ekonomileriolarak ölçek ekonomileri olarak an?l?r.

En iyi faaliyet düzeyi olan optimalkapasite noktas?ndan sonra, maliyetler yeniden  artmayaba?lar. ??letme içinde verimlili?i dü?üren ve maliyyetleri art?ran bir s?rakarma?alar ba? verir. Bunlar:·        Progrramlama güçlülü?ü·        Tedarik güçlülü?ü·        Yönetim, haberle?me ve denetim etkinli?inin kayb edilmesi·        Fazla mesai kullan?m? ve  çal??anlar?nmoralinin olumsuz etkilenmesi·        Bak?m programlar?n?n engellenmesi ve di?er nedenlerOptimal kapasite düzeyinden uzakla?maki?letmeye  ölçek edkonomilerindensa?lad??? avantajlar? kayb etdirir   3.  KAPAS?TE SEÇ?M?NEETK? EDEN FAKTÖRLER ??letmelerin kapasitesini etkileyen bir çokfaktör vard?r. Optimal yat?r?m kararlar? verirken kapasite seçimini etkileyenfaktörleri göz önünde bulundurmak gerekir. Kapasite seçimini etkileyenfaktörler ?unlard?r: :·        Maliyetler·        Talep Miktar?·        Finansal ?mkanlar·        Kurulu? Yeri·        Teknik ?mkanlar·        Çal??ma Süresi·        Yönetim  ve Di?er Faktörlerdir.  3.1.

    MAL?YETLER Azalan verimler ve artan maliyetlerkanunu i?letme faaliyetlerinde geçerli olmaktad?r. ??letmenin kapasitesiart?r?larak maliyetleri azaltmak mümkündür. Üretim faaliyetleriyle ilgilisabit, de?i?ken ve ortalama maliyetler i?letmelerin kapasite seçimini önemli biçimdeetkilemektedir.Ortalama maliyet, toplam maliyetinüretim miktar?na bölünmesiyle bulunur. Üretim bir birim artt?r?ld???nda toplammaliyette meydana gelen art??a Marjinal maliyet denir.

Üretim hacmi, maliyetler ve i?letme kapasitesi aras?nda yak?n ili?ki mevcutdur. Yanii?letme kapasitesinin artmas?, makine ve çal??anlar?n verimlili?ininyükselmesi  maliyetlerde bir azalmaylasonuçlan?r. Üretim kapasitesinin artt?r?lmas? farkl? sonuçlana bilir. Üretimh?z?nda art?? h?z?, üretim maliyetlerindeki art??dan az veya çok olabilir.Buyüzden kapasitede yap?lacak art?? ve azal??lar?n üretim maliyetlerini hangioranlarda ve hangi yönde etkiledi?inin bilinmesi, kapasite büyüklü?ünün tespitinde  büyük  önem ta??r.

Çe?itli  sebeplerden kaynaklanarak  kapasite  art???nda  tasarruflar  sa?lanabilir. Bu sebepleri böyle s?ralayabiliriz:·        Sermayemaliyetindeki art?? oran? üretim h?z?ndakiart?? oran?ndan daha dü?ük olabilmektedir.·        ?? gücü ihtiyac? ile genel imalat giderlerindeki art?? oran?n?n, kapasiteart???na oranla nispeten daha dü?ük olmas?d?r·        Hammadde maliyetleri kapasiteyle do?ru orant?l? bir art?? göstermektedir.( TEK?N,3. Bask?, Ar? Ofset, 1996 s.

194)   3.2.    TALEP Kapasite belirlenmesi yap?l?rken dikkate al?nmas? gerekenönemli faktörlerden biride talep konusudur. Kapasite planlamas? yap?l?rkenyöneticiler mevcut ve gelecekteki talebi göz önünde bulundurarak  bu talebi en uygun ?ekilde kar??lama??planlarlar. Tüketicilerin zevk ve tercihlerine uygun kalite ve miktarda üretimyapabilmek, taleptahminleri ile ilgili pazarlama ara?t?rmas? yapma?? gerektirirKapasite planlamas?, talep faktörü dikkate al?narak, ba?l?caüç ?ekilde yap?labilmektedir.

( TATAR, ??letmelerde Üretim Yönetimi Teknikleri,Adana 1976, s.159 )  1.      Talep en dü?ük kapasiteyleçal??maya imkan sa?lamal?d?r.2.      Talep en dü?ük ekonomikkapasitenin alt?nda kalabilir.3.      Talep hacmi kapasiteyis?n?rlamaktad?r.

 Pazarlama ara?t?rmas? sonucuelde etdi?imiz bilgiler soncunda, e?er talep, kapasite s?n?rlamas? yap?lmas?gerektirmeyecek üretim hacmindeyse, bu zamani?letme daha yüksek kapasite düzeyinde üretim yapabilir. Ve böylelikle kapasitebüyüklü?ünün sa?layaca?? tasarrufdanda yararlana bilir.